Staroobrzędowcy

Język jest jednym z podstawowych elementów kultury. Język jednoczy jednostki ludzkie posługujące się tą samą mową i pozwala na wyodrębnienie wspólnot kulturowych. Język jest czymś więcej niż dźwiękami...

Język jest jednym z podstawowych elementów kultury. Język jednoczy jednostki ludzkie posługujące się tą samą mową i pozwala na wyodrębnienie wspólnot kulturowych. Język jest czymś więcej niż dźwiękami, wyrazami czy składnią. Niesie on ze sobą elementy wzajemnego zrozumienia i tożsamości. 

Staroobrzędowcy zawsze stanowili obiekt zainteresowania naukowców i badaczy. Opisywano kulturę materialną i duchową starowierców, ich tradycje i obyczaje. W latach pięćdziesiątych, w Katedrze Filologii Rosyjskiej UW, rozpoczęto badania nad językiem staroobrzędowców, określanym jako gwara rosyjska

Skąd przywędrowali Staroobrzędowcy- badania językowe. 

Materiał językowy zebrany w tamtym czasie (na przestrzeni lat 50-tych i 60-tych) nie odzwierciedla obecnego stanu gwary staroobrzędowców, ale jest niezwykle ważnym źródłem historycznych zmian zachodzących w języku jako żywym organizmie.

Badania te również wskazały na językową ojczyznę staroobrzędowców. Grek-Pabisowa, w swojej pracy Rosyjska gwara starowierców w województwach olsztyńskim i białostockim (1968) poddała analizie językowej strukturę gwary na wszystkich poziomach gramatycznych oraz porównała je z gwarami zachodnio wielkoruskimi i gwarami z grupy pskowskiej. Według Grek-Pabisowej, wszystkie cechy południowej części gwar grupy pskowskiej pojawiają się w gwarze staroobrzędowców. Tym samym, macierzystymi terenami starowierców okazały się ziemie w okręgu Wielkie Łuki i północnej części powiatów Połock i Gorodok (Grek-Pabisowa 1968: 167-172).

Interferencja językowa

Staroobrzędowcy nie żyją w izolacji. Są czynni zawodowo, wykształceni, utrzymują codzienne stosunki z lokalną ludnością polską. Dzieci staroobrzędowców uczęszczają do polskich szkół i uniwersytetów. Interferencja językowa, czyli przenikanie się dwóch lub więcej systemów językowych, jest więc nieunikniona. Należy zauważyć, że interferencja działa tu w obie strony. Słowa, dźwięki, syntax zapożyczone z gwary staroobrzędowców są również widoczne w języku mieszkańców okolicznych polskich wsi.
Ważną pracą w tej dziedzinie jest artykuł Anny Zielińskiej zatytułowany Bilingualism Staroobrzędowców z Suwalszczyzny (1994), gdzie autorka analizuje przenikanie się dwóch kodów językowych - gwary i języka polskiego. Według niej, ślady interferencji widoczne są na płaszczyźnie fonetyki, fleksji, składni, i leksyki.

Fonetyczny zapis tekstów nagranych w latach 1998-2000

W latach 1998-2000 zebranych zostało około 10 godzin nagrań gwary staroobrzędowej. Nagrania reprezentują mowę ludzi starszych (urodzonych w latach [19]20-stych), mowę ludzi urodzonych w latach [19]40-stych, zarówno jak język staroobrzędowców urodzonych w latach [19]70- 80-tych.


Fonetyczny zapis. Kobieta, ur. w 1920 roku, we wsi Gabowe Grady 
 

Fonetyczny zapis. Kobieta, ur. w latach 40-stych, we wsi Gabowe Grądy. 
 

Fonetyczny zapis. Kobieta, ur. w latach 70-siątych, w Augustowie. 
 

Fonetyczny zapis. Mężczyzna, ur. w latach 80-siątych, we wsi Gabowe Grady. 

 

Wybrane przykłady interferencji języka polskiego w gwarze staroobrzędowców:  

  1. Zapożyczenia fonetyczne pojawiają się pod wpływem naśladownictwa w wymowie wyrazu polskiego:
    a/ przeniesienie realizacji nosówek i pojawienie się nietypowych dla gwary połączeń, np. en, on- eń, oń- vyk’rentka, śv’cić
    b/ zanik dźwięcznego sv, kv, np. sfat, śf’et, besp’eczenstfa, ’kf’ec’eń
  2. Odmiana rzeczowników nieodmiennych w języku rosyjskim
    Rzeczowniki nieodmienne w języku rosyjskim, które są odmienne w języku polskim, w gwarze również poddają się odmianie:
    np. ’radjo- kaś’ka ra’botyjit v ’radju; pal’to- fs’u z’imu xadzila v ’etym pal’cie
  3. Zapożyczenie końcówek fleksyjnych
    Słowa mające standardowe znaczenie wyrazu gwarowego, przyjmują końcówkę charakterystyczną dla języka polskiego:
    np. w języku rosyjskim dnie, w gwarze użyto formy dniu, końcówka zapożyczona z języka polskiego [i nyzy’vali ’jetyva r’ab’onka m-m pa ’jetym v ka’kim dniu jon ra’dzils’a] czy [fs’o pyśc’iralam/ dy kańca] - polska końcówka- lam zamiast rosyjskie postirala
  4. Zapożyczenie rodzaju:
    Nadawanie rzeczownikom rodzaju zgodnego z językiem polskim
    np. gwarowe zy’rafa- przyjęło rodzaj żeński charakterystyczny dla języka polskiego, жира́ф ma rodzaj męski w języku rosyjskim; gwarowe ’problem- przyjęło rodzaj męski charakterystyczny dla języka polskiego, пробле́ма ma rodzaj żeński w języku rosyjskim.
  5. Interferencja leksykalna
    Gwara nasycona jest polskim słownictwem, przystosowanym do systemu fonetycznego gwary.
    - dublety językowe - słowa polskie i rosyjskie istnieją w gwarze symulacyjnie np. s’em’is’it i s’edem’dzies’ont; tele’v’izor kolo’rovyj i ćf’et’noj pojawiły się obok siebie w wypowiedzi tej samej osoby
    - zapożyczenia właściwe - leksemy przeniesione bezpośrednio z języka polskiego wypełniające istniejącą lukę językową lub te, które z czasem całkowicie zastąpiły gwarowe odpowiedniki
    np. pans’tfovyj sat; sekre’tarjat; vys’tempy; kra’jobras

 

Podsumowanie 

Staroobrzędowcy zamieszkujący tereny Suwalszczyzny tworzą wyspę gwarową znajdującą się w otoczeniu języka polskiego przez co najmniej 100 lat. Silne zintegrowanie wspólnoty sprzyja zachowaniu rodzimej gwary w kontaktach wewnątrzgrupowych, jednak wpływ języka polskiego jest nieuchronny. To właśnie dzięki specyfice społeczności, ich poczuciu więzi gwara utrzymała się w najczystszej formie w obszarze wewnętrznego życia wspólnoty (strefa życia rodzinnego, religijnego i liturgicznego). 

Staroobrzędowcy posługują się językiem polskim podczas oficjalnych kontaktów zawodowych, kontaktów handlowo-gospodarczych, w szkole. Dlatego też duże znaczenie ma wiek nosiciela gwary, wykształcenie, stopień zintegrowania ze wspólnotą. Interferencja języka polskiego w gwarze staroobrzędowców, uwiecznionych w nagraniach z lat 1998- 2000, jest widoczna na wszystkich poziomach języka. 

 

Bibliografia:

  1. I. Grek-Pabisowa, Rosyjska gwara starowierców w województwach olsztyńskim i białostockim, Wroclaw-Warszawa-Krakow 1968
  2. Z. Nęcki, Komunikacja międzyludzka, Kraków 1996 
  3. M. Pawłow, Interferencja języka polskiego w gwarze Staroobrzędowców zamieszkujących tereny Suwalszczyzny, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 2000 
  4. A. Szulc, Podręczny słownik językoznawstwa stosowanego: dydaktyka języków obcych, Warszawa 1984 
  5. A. Zielińska, Wielojęzyczność staroobrzędowców mieszkających w Polsce, Warszawa 1994